کۆچی دوایی سەید ئیبراهیم ئیسماعیلزادە، ناسراو بە «سەید برایمی سەقزی»، تەنیا کۆتایی ژیانی هونەرمەندێکی گۆرانیبێژ نەبوو؛ کۆتایی بەشێک بوو لە ژیانی هونەری نەوەیەک کە مۆسیقا و فۆلکلۆری کوردییان نەک لە کتێب و ئەرشیف، بەڵکوو لە دەنگ، یاد، ئاهەنگ، کۆڕ و کۆبوونەوەکانی خەڵکدا پاراست.
سەید برایم بۆ زیاتر لە شەش دەیە، دەنگی خۆی خستە خزمەتی گۆرانی و مۆسیقای ڕەسەنی کوردی. بەرهەم و دەنگی ئەو بۆ چەند نەوەیەک لە خەڵکی سەقز، موکریان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچەکانی دیکەی کوردستان بوو بە بەشێک لە بیرەوەریی ژیان؛ دەنگێک کە لە شادی و زەماوەند، لە خەم و دووری، لە خۆشەویستی و دڵتەنگی و لە گێڕانەوەی چیرۆک و هەستی مرۆڤی کورددا دەبیسترا.
لە حاجی لەکەوە بۆ سەقز
سەید ئیبراهیم ئیسماعیلزادە ساڵی ١٣٢٧ی هەتاوی، بەرامبەر بە ١٩٤٨ی زایینی، لە ئاوایی «حاجی لەک» لە ناوچەی چۆمی مەجیدخانی بۆکان لەدایک بوو. لە ژینگەیەکدا گەورە بوو کە گۆرانی، چیرۆک، بەیت، ئاواز و نەریتە کوردییەکان هێشتا بەشێکی سروشتیی ژیانی ڕۆژانەی خەڵک بوون.
لە ساڵی ١٣٤١ی هەتاوی، کاتێک هێشتا گەنجێکی کەم تەمەن بوو، بنەماڵەکەی ڕوویان لە شاری سەقز کرد و لەوێ نیشتەجێ بوون. لەو کاتەوە تا کۆچی دوایی، سەقز بوو بە شار و ماڵ و ناونیشانی ژیانی ئەو. پەیوەندییەکەی بەو شارەوە ئەوەندە قووڵ بوو کە ناوی «سەقزی» بوو بە بەشێک لە ناسنامەی هونەریی ئەو و بەو ناوە لە نێو خەڵکی کوردستاندا ناسرا.
دەستپێکی ڕێگایەکی شەش دەیەیی
سەید برایم لە سەردەمێکدا دەستی بە هونەر کرد کە مۆسیقای کوردی بە شێوەی ئەمڕۆ دەرفەتی تۆمارکردن، بڵاوکردنەوە و پاراستنی دیجیتاڵی نەبوو. زۆرێک لە گۆرانی و ئاوازەکان لە دەنگی هونەرمەندێکەوە بۆ هونەرمەندێکی دیکە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرانەوە.
لەو سەردەمەدا، هونەرمەند تەنیا گۆرانیبێژ نەبوو؛ خۆی بە جۆرێک ئەرشیفی زیندووی کۆمەڵگەکەی بوو. ئەوەی لە بیر و دەنگی هونەرمەنددا مابۆوە، دەیتوانی لە فرامۆشی و ونبوون بیانپارێزێت، و ئەوەی لەو زنجیرەیە دەبڕا، هەڕەشەی ونبوونی لەسەر بوو.
سەید برایم یەکێک لەو کەسانە بوو کە ئەم زنجیرەی گواستنەوەی هونەری و فۆلکلۆرییەی بەردەوام ڕاگرت. لە ماوەی زیاتر لە شەش دەیە چالاکیدا، بە دەنگ و ژەنینی خۆی خزمەتی بە گۆرانیی فۆلکلۆری، مۆسیقای میللی و نەریتە مۆسیقاییەکانی کورد کرد.
دەنگێکی ناسراو و شێوازێکی نزیک لە خەڵک
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی سەید برایم ئەوە بوو کە هونەرەکەی لە ژیانی خەڵک دابڕاو نەبوو. گۆرانییەکانی زۆرجار لە ناو هەمان ئەو فەزایەدا دەژیان کە خۆی لێیەوە هاتبوو؛ زەماوەند، شادی، کۆبوونەوەی خێزانی، کۆڕی هاوڕێیان و بۆنە کۆمەڵایەتییەکان.
ئەو بە دەنگی خۆی ناسرا، بەڵام تەنیا گۆرانیبێژ نەبوو. زەرب و دایرەشی دەژەنی و ئەم توانایە وای کردبوو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕیتم و شێوازی کۆنی مۆسیقای فۆلکلۆری کوردیدا هەبێت. سەید برایم یەکێک بوو لە پارێزەرانی گۆرانیی فۆلکلۆری کوردی.
دەنگی ئەو دەنگێکی ساختەی ستۆدیۆ نەبوو؛ دەنگێک بوو کە لە ناو کۆمەڵگەدا گەشەی کردبوو. بۆیە بۆ زۆرێک لە گوێگرانی، گۆرانییەکانی تەنیا بەرهەمی هونەری نەبوون، بەڵکوو بەشێک بوون لە یادەوەریی کەسی و کۆمەڵایەتییان.
پاراستن و زیندووکردنەوەی گۆرانیی فۆلکلۆری
گرنگیی سەید برایم تەنیا لە ژمارەی گۆرانییەکانی دا نییە. بەشێکی گرنگی کاری ئەو گێڕانەوە و زیندووڕاگرتنی گۆرانی و ئاوازە فۆلکلۆرییەکان بوو.
لە مۆسیقای فۆلکلۆریدا زۆرجار ناوی یەک نووسەر یان یەک ئاوازدانەر نییە؛ بەرهەمەکە لە نێو کۆمەڵگەدا دەژیت و هونەرمەندان بە گێڕانەوە و تۆمارکردنەوەی، دەیگوازنەوە بۆ نەوەکانی دواتر. سەید برایم لەم پرۆسەیەدا ڕۆڵێکی دیاری هەبوو و دەیان ئاواز و گۆرانیی کۆنی بە دەنگی خۆی گێڕایەوە و تۆماری کردن.
لە نێو ئەو بەرهەمانەی تا ئێستا بە ناوی ئەوەوە تۆمار و پارێزراون، گۆرانییە ناسراوەکانی «ئەی وەی بارانە»، «ئامینێ و ئامین»، «هاوار ئەی هاوار»، «شاییە زەماوەندە»، «زەمانە»، «خاسەکەو»، «مەڕۆ مەڕۆ»، «مەقامی دڵم هەر ئەو دڵەی جارانە»، «لە سیلەی قەبران» و «شیرین شیرین» هەن.
هەر یەکێک لەم گۆرانییانە پارچەیەک لە جیهانی فۆلکلۆری کوردی لە خۆ دەگرێت؛ لە خۆشەویستی و دووری تا سروشت، ژیان، خەم، شادی و یادەوەری.
ئەمڕۆ بەشێک لەو بەرهەمانە لە ئەرشیڤە دیجیتاڵییەکاندا ماونەتەوە، بەڵام بە پێی ماوەی شەش دەیە چالاکیی هونەریی ئەو، ڕوونە کە ئەوەی لە ئینتەرنێتدا بەردەستە تەنیا بەشێکی بچووکە لەو سامانە هونەرییەی لە ژیانی خۆیدا جێیهێشتووە.
هاوکاری لەگەڵ هونەرمەندانی سەردەمی خۆی
ژیانی هونەریی سەید برایم هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمێکی دەوڵەمەند لە مۆسیقای ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ناوچەی موکریان. لەو ماوەیەدا هونەرمەندانی گەورە و ژەنیارانی ناسراو لە شار و گوند و کۆڕ و بۆنە جۆراوجۆرەکاندا پێکەوە کاریان دەکرد.
بەڵگە و تۆمارە بەردەستەکان نیشان دەدەن کە سەید برایم لەگەڵ ژمارەیەک لە هونەرمەندان و ژەنیارانی ناسراوی ئەو سەردەمە هاوکاریی هاوبەشی هونەری هەبووە.
لە ئەرشیڤی گۆرانیی کوردیدا، بۆ نموونە، گۆرانیی «میوانی تۆم گوڵاڵە» بە هاوبەشی لەگەڵ عەلی خەندان تۆمار کراوە و «خاسەکەو و لە دنیادا نییە وەک من» لەگەڵ ئیسماعیل ئاغای چەوگالی وتراون.
هەروەها تۆمارێکی مۆسیقایی بە ناوی «قادر مامەندی و سەید برایم سەقزی ـ گۆرانی ڕەسەنی کوردی» هەیە کە ماوەکەی زیاتر لە یەک کاتژمێرە و لە ئەرشیڤە نوێیەکاندا بە ناوی هەردوو هونەرمەندەکەوە پارێزراوە. (Spotify)
لە یەکێک لە تۆمارە هونەرییە بەردەستەکانیشدا دەنگی سەید برایم لەگەڵ نرمهنای «عوسمانە سوور» و زەربی «عەبە چکۆڵ» تۆمار کراوە؛ بەڵگەیەکی دیکە لەو پەیوەندی و هاوکارییە هونەرییەی لە نێوان ئەو و ژەنیارانی سەردەمەکەیدا هەبوو. (YouTube)
ئەو لە سەردەمێکدا دەژیا و کاری هونەری دەکرد کە هونەرمەند حەسەن زیرەک و ژمارەیەکی دیکە لە گۆرانیبێژ و ژەنیارە گەورەکانی کورد ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە پاراستن و پەرەپێدانی مۆسیقای کوردیدا هەبوو. سەید برایمیش لە ناو هەمان ژینگەی هونەریدا بەردەوام بوو و لەگەڵ چەندین کەسایەتی ناسراوی ئەو سەردەمە کاری کرد.
لە کۆڕ و زەماوەندەوە تا فێستیڤاڵ
ڕێگای هونەریی سەید برایم لە کۆڕ و بۆنە خەڵکییەکان دەستی پێکرد و بە تێپەڕبوونی ساڵان گەیشتە فێستیڤاڵ و بۆنە هونەرییە گەورەکان.
ئەو لە دوازدەیەمین خولی فێستیڤاڵی سەرتاسەریی مۆسیقای ناوچەیی لە کرمان بەشداری کرد، هەروەها لە فێستیڤاڵ و بۆنەکانی مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی لە شارە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و هەرێمی کوردستان ئامادە بوو و لە ژمارەیەک لەو بۆنانەدا ڕێزی لێگیرا. (Rudaw)
ئەم ئامادەبوونە نیشانەی ئەوە بوو کە هونەرەکەی، سەرەڕای ڕەگی قووڵی خۆجێیی و فۆلکلۆری، لە سنووری سەقزدا نەمایەوە و بەرەو بەشە جیاوازەکانی کوردستان و مەیدانی فێستیڤاڵی مۆسیقا گەیشت.
هونەرمەندێک کە پێگەی کۆمەڵایەتیی هەبوو
لایەنێکی گرنگی ژیانی سەید برایم کە نابێت لە ژێر سێبەری ناوبانگی هونەرییەکەیدا ون بێت، پێگەی کۆمەڵایەتیی ئەو بوو.
لە نێو خەڵکدا بە کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی و بە کەسێک ناسراوە کە لە ئاشتی، سازان و ناوبژیوانی لە نێوان خەڵکدا ڕۆڵی هەبوو.
ئەم تایبەتمەندییە گرنگە، چونکە نیشان دەدات پەیوەندیی سەید برایم لەگەڵ خەڵک تەنها پەیوەندیی هونەرمەند و گوێگر نەبوو. ئەو لە ژیانی ڕۆژانەی شارەکەیدا ئامادە بوو و پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی بەدەستهێنابوو کە لە ڕێز و متمانەی خەڵکەوە سەرچاوەی دەگرت.
ڕێزلێنان لە شەش دەیە خزمەت بە هونەر
یەکێک لە گرنگترین بۆنەکانی ژیانی ئەو لە ساڵی ١٤٠٣ی هەتاوی بەڕێوەچوو.
ڕۆژی ٢٧ی بانەمەڕی ١٤٠٣، لە شاری بۆکان، بۆ ڕێزلێنان لە شەش دەیە کاری هونەریی سەید ئیبراهیم ئیسماعیلزادە، ڕێوڕەسمێکی تایبەت بە بەشداریی ژمارەیەکی بەرچاو لە هونەرمەندان، نووسەران، مامۆستایانی مۆسیقا، چالاکانی کلتووری و خەڵکی هونەردۆست بەڕێوەچوو. ڕێوڕەسمەکە لەلایەن ئەنجوومەنی کلتووری، هونەری و ئەدەبی «ئاوازی زیرەک» و بە هاوکاریی دامەزراوە و کەسایەتییە کلتوورییەکان ڕێکخرابوو.
لەو ڕێوڕەسمەدا لەسەر دەنگ، شێوازی گۆرانیبێژی، توانای مۆسیقایی، هەڵبژاردنی هۆنراوە و پێگەی ئەو لە مۆسیقای کوردیدا قسە کرا. فیلمێکی دۆکیۆمێنتاری لەسەر ژیانی هونەریی ئەو پیشان درا و گفتوگۆ لەگەڵ کەسانی شارەزا لە مۆسیقا و ئەرشیڤی مۆسیقای کوردی بڵاوکرایەوە.
هەروەها لەو بۆنەیەدا چەند خەڵات، تندیس، مێدال، بڕوانامە و سپاسنامەی هونەری پێشکەشی سەید برایم کرا. پێشوازیی خەڵک لە بۆنەکە ئەوەندە زۆر بوو کە توانای شوێنی ڕێوڕەسمەکە لە ماوەیەکی کورتدا پڕ بوو.
ڕۆژێک پێش بۆنەکە، لە ٢٦ی بانەمەڕی ١٤٠٣، پلاکێکی تایبەت لەسەر ماڵی سەید برایم لە شاری سەقز دانرا و ڕوونکرایەوە؛ وەک هێمایەک بۆ تۆمارکردنی ناو و شوێنپێی هونەرمەندێک لە بیرەوەریی فەرهەنگیی شارەکەیدا.
ئەوە یەکێک لە جوانترین بەشەکانی کۆتایی ژیانی هونەریی ئەو بوو؛ ئەو پێش کۆچی دوایی خۆی بینی کە خەڵک و هاوپیشەکانی، شەش دەیە ماندووبوون و خزمەتی هونەریی ئەویان لەبیر نەکردووە.
ساڵانی نەخۆشی
لە چەند ساڵی کۆتایی ژیانیدا نەخۆشی وای کرد سەید برایم تا ڕادەیەکی زۆر لە چالاکیی هونەری دوور بکەوێتەوە. ئەوە بۆ هونەرمەندێک کە بەشێکی زۆری ژیانی لە نێو دەنگ و مۆسیقا و خەڵکدا تێپەڕاندبوو، قۆناغێکی قورس بوو.
لەگەڵ ئەوەشدا، پەیوەندیی خەڵک و کۆمەڵگەی هونەری لەگەڵیدا نەپسایەوە و لە ماوەی نەخۆشییەکەشدا هونەرمەندان و هاوڕێ و خۆشەویستانی سەردانیان دەکرد.
هونەرمەند سەید برایم بۆ ماوەی چەند ساڵێک تووشی نەخۆشی بوو و لە کۆتاییدا هەر بەهۆی نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کرد.
کۆچی دوایی
ڕۆژی دووشەممە، ٢ی خەرمانانی ٢٧٢٦ی کوردی ، بەرامبەر بە ٢٤ی ئاگۆستی ٢٠٢٦، مامۆستا سەید ئیبراهیم ئیسماعیلزادە”سەیدبرایمی سەقزی” لە شاری سەقز و لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
هەواڵی کۆچی دواییی ئەو زوو لە سەقز و بۆکان و شارەکانی دیکەی کوردستان بڵاو بووەوە و ژمارەیەکی زۆر لە هونەرمەندان، کەسایەتییە کلتوورییەکان، دامەزراوە هونەرییەکان و خەڵکی ئاسایی هاوخەمیان بەرامبەر لەدەستدانی ئەو دەربڕی.
بەڵام ڕەنگە ڕوونترین بەڵگەی پێگەی ئەو لە دڵی خەڵکدا ڕۆژی بەخاکسپاردنی بێت.
ماڵاواییەکی پڕشکۆ لە سەقز
ڕۆژی سێشەممە، ٣ی خەرمانانی ٢٧٢٦ی کوردی، سەدان کەس لە خەڵکی سەقز و ناوچەکانی دەوروبەر بۆ دوا ماڵاوایی لە سەید برایم کۆبوونەوە.
هونەرمەند، شاعیر، نووسەر، بازاڕی، چالاکی کلتووری و هونەری و خەڵکی ئاسایی لە ڕێوڕەسمەکەدا بەشدارییان کرد. تەرمی ئەو بە دەفژەنینی بەکۆمەڵ بەڕێ کرا و لە گۆڕستانی ئایچیی سەقز بە خاک سپێردرا
ئەو ئاپۆڕەیە تەنها ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی کەسێک نەبوو. وێنەی پەیوەندییەکی درێژخایەن بوو لە نێوان هونەرمەندێک و خەڵکەکەی.
کەسانێک بۆ دوا ماڵاوایی هاتبوون کە ڕەنگە یەکێک لە گۆرانییەکانی سەید برایمی لە زەماوەندی خۆیدا بیستبێت، یان یەکێک کە بە گۆرانییەکانی ئەو گەورە بووبێت، یەکێک لە کۆڕێکدا لە نزیکەوە بینیبێت و یەکێکی دیکە تەنها دەنگەکەی لە کاستێکی کۆن یان تۆمارێکی مۆسیقاییەوە بستبێت.
هەموویان بە یەک شێوە نەیان دەناسی، بەڵام ئەو دەنگە لە شوێنێک لە بیرەوەریی کۆمەڵگەکەیاندا هەبوو.
میراتێک کە بە دەنگ ماوەتەوە
سەید برایم سەقزی کۆچی دوایی کرد، بەڵام ئەوەی جێیهێشت تەنها ناوی هونەرمەندێکی کۆن و ڕابردوو نییە.
لە دوای ئەو، دەنگێک ماوەتەوە کە بەشێک لە فۆلکلۆری کوردی هەڵگرتووە؛ گۆرانییەکانی ماونەتەوە کە هێشتا گوێیان لێدەگیرێت؛ تۆمار و ڤیدیۆ و کاست و یادەوەری ماونەتەوە؛ هاوڕێ و هاوپیشە و گوێگرانی ماونەتەوە کە چیرۆکی ئەو دەگێڕنەوە.
گرنگتر لە هەمووی ئەمانە، نموونەی هونەرمەندێک ماوەتەوە کە زیاتر لە شەش دەیە بە فۆلکلۆر و زمان و مۆسیقای گەلەکەیەوە پەیوەست مایەوە.
مێژووی مۆسیقای کوردی تەنها بە چەند ناوی گەورە نانوسرێتەوە. ئەو مێژووە بە دەنگی سەدان هونەرمەند دروست بووە کە لە شار و گوند و کۆڕ و زەماوەند و ناو ماڵەکاندا گۆرانییان پاراستووە و گواستووەتەوە. سەید برایم سەقزی یەکێک لەو زنجیرە گرنگە بوو.
ئەگەر ئەمڕۆ نەوەی نوێ دەنگی «ئەی وەی بارانە»، «ئامینێ و ئامین»، «زەمانە» یان «شاییە زەماوەندە» دەبیستێت، بەشێک لەوە قەرزداری ئەو هونەرمەندانەیە کە ئەم گۆرانییانەیان بە دەنگی خۆیان هەڵگرت و نەیانهێشت لە نێو گەردی کاتدا ون بن.
لەو ڕووەوە، مردنی هونەرمەندی فۆلکلۆر کۆتایی دەنگەکەی نییە. تا ئەو کاتەی گۆرانییەکانی دەگوترێنەوە و تا ئەو کاتەی خەڵک بیرەوەرییەکانیان لەگەڵ دەنگەکەیدا هەڵدەگرن، بەشێک لە ژیانی ئەویش لە کلتووری کوردیدا بەردەوام دەبێت.
بە کۆچی دواییی مامۆستا سەید برایم، کوردستان یەکێک لە دەنگە دێرین و ئاشناکانی مۆسیقای فۆلکلۆری خۆی لەدەست دا؛ هونەرمەندێک کە زیاتر لە شەش دەیە لە تەمەنی خۆی بە خزمەتکردن بە گۆرانی، مۆسیقا، کلتوور و فۆلکلۆری کوردی تەرخان کرد.
پارتی سەربەخۆیی کوردستان کۆچی دواییی مامۆستا سەید برایم سەقزی بە خەسارێکی گەورە بۆ هونەر و کلتووری کوردستان دەزانێت و لەم بۆنە خەمناکەدا سەرەخۆشیی خۆی ئاراستەی بنەماڵە و کەسوکاری بەڕێزی، هونەرمەندان و هاوپیشەکانی، خەڵکی سەقز و بۆکان و هەموو خەڵکی کوردستان دەکات.
بەشداری خەمی هەموو ئەوانەین کە بە دەنگ و هونەر و کەسایەتیی مامۆستا سەید برایمەوە بیرەوەرییان هەیە.
جەستەی مامۆستا سەید برایم سەقزی لە خاکی کوردستاندا ئارامی گرت، بەڵام دەنگ و ناو و بەرهەمەکانی لە بیرەوەریی هونەری و کلتووریی نەتەوەکەیدا دەمێننەوە.
یادی بەڕێز و ناوی هەمیشە زیندوو بێت.
پارتی سەربەخۆیی کوردستان
٤ی خەرمانانی ٢٧٢٦ی کوردی
٢٥ی ئاگۆستی ٢٠٢٦
